| TÜRKÇE EĞİTİM VE EDEBÎ DÜŞÜNCE SİTESİ |
Fiilerde ÇatıFİİLLERİN ÇATISI
Fiillerin öznelerine ve nesnelerine göre aldıkları konuma ve girdikleri biçime çatı denir. “Çatı” fiilin en önemli konusudur. Fiiller çatılarına göre iki grupta incelenir. Bu iki grupta toplam sekiz çeşit fiil vardır: 1. Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiiller a) Etken fiiller (Belli eki yok) b) Edilgen fiiller (-l, -n) c) Dönüşlü fiiller (-l, -n) d) İşteş fiiller (-ş) 2. Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiiller a) Geçişli fiiller (Belli eki yok) b) Geçişsiz fiiller (Belli eki yok) c) Oldurgan fiiller (-r, -t, -dır) d) Ettirgen fiiller (-r, -t, -dır) Öznesine Göre Fiiller 1. Etken Fiiller : Cümlenin gerçek öznesi varsa, işin kim tarafından yapıldığı belli oluyorsa böyle fiillere etken fiiller denir. Sezai, dün geç geldi. / Bugün geleceğim. (Ben- Gizli Özne) Ger.Özne Etken Etken Yalın haldeki tüm fiiller etkendir. Çünkü yalın fiillerin öznesi ikinci tekil kişidir. Git, yaz, oku, ver...) 2. Edilgen Fiiller : Cümle okunduğunda veya dinlendiğinde, işin kimin tarafından yapıldığı belli olmuyorsa, yani cümlede sözde özne varsa böyle fiillere edilgen fiiller denir. Edilgen fiiller, etken fiillerin sonuna –l, -n ekleri getirilerek yapılır. Kır-ı-l-, sev-i-n-.... Ali pencereyi kırdı. Pencere kırıldı. G.Özne Etken Sözde Özne Edilgen Edilgen fiillerle dönüşlü fiillerin ekleri aynı olduğu için karıştırılabilir. Karıştırmamak için şuna dikkat etmek gerekir: Dönüşlü fiillerde işi yapan bellidir. Yani gerçek özne vardır. Edilgen fiillerde ise işin kim tarafından yapıldığı bilinmez. Yani sözde özne vardır. Dün, çarşıdan öte beri alındı. Ahmet, sana çok alındı. Edilgen Dönüşlü Şu cümleler de edilgendir: Fatih, 29 Mayıs’ta milletçe anıldı. / Ali, Hasan tarafından dövüldü. 3. Dönüşlü Fiiller : Özne tarafından yapılan işin etkisi, başka bir varlığı etkilemeyip yeniden özne üzerine dönüyorsa, böyle fiillere dönüşlü fiiller denir. Genellikle –n, bazen de –l ekleri dönüşlü fiil yapar. Abim, bu olaya çok sevindi. Çocuk, üzerime atıldı. -l, -n eklerini alan fiillerin dışında –leş, -len, -ş eklerini alan bazı fiiller de dönüşlülük anlamı görülür. Türküyü dinleyince iyice dertlendim. Şu günlerde Zehra iyice gelişti. Dönüşlü fiillerde, işi yapan bellidir. Bu nedenle bütün dönüşlü fiiller aynı zamanda etkendir. 4.İşteş Fiiller : Birden çok öznenin karşılıklı veya birlikte gerçekleştirdikleri fiillere denir. İşteşlik eki –ş’dir. Bağr-ı-ş-, gör-ü-ş-.... Bazı fiiller kök halinde işteşlik anlamı taşır. Barış-, güreş-, yarış-... Bazı fiillerde –laş, -leş ekleri getirilerek işteşlik sağlanır. Mektup-laş-, bayram-laş-.. Bazı fiillerde, önce –la, sonra –ş eki getirilerek işteşlik sağlanır. Karşı-la-ş-, selam-la-ş-... Bazı fiiller cümlede kullanılışına göre, bazen işteş olur. Bazen olmaz. Müdürümüz bu toplantıda güzel konuştu. (İşteş değil) / Selma ile Nalan, kütüphanede oturup konuştu. (işteş) Nesnesine Göre Fiiller 1. Geçişli Fiiller : Nesne alabilen, etkisini bir nesne üzerinde gösteren fiillere denir. “Kimi, neyi, ne” sorularına cevap verirler. Gör-, seç-, bil-, al-... Geçişli fiiller cümlede kullanıldığında, genellikle o cümlelerde belirtili veya belirtisiz nesne vardır. Fatih’ten kitap aldım. (Belirtisiz Nesne – Geçişli Fiil) Geçişli fiillerin yüklem olduğu bazı cümlelerde nesne bulunmayabilir. Öğretmen konuyu öğrencilere açıkladı. (Nesne var) Öğretmen öğrencilere açıkladı. (Nesne yok) Geçişli fiil Geçişli fiil 2. Geçişsiz Fiiller : Nesne alamayan yani etkisini bir nesne üzerinde gösteremeyen ve "kimi, neyi, ne” sorularına cevap veremeyen fiillere denir. Otur-, uyu-... Bazı cümlelerde, yükleme sorulan “ne” sorusu özneyi bulmaya yarar. Bu nedenle geçişsiz olan fiil, geçişli sanılabilir. Kitap düştü. (Ne düştü?) (Kitap: Özne) Oluş fiilleri, durum fiilleri, edilgen fiiller ve dönüşlü fiiller nesne almaz. O halde bu tür fiiller geçişsizdir. Yağmur yağdı. (Oluş fiili =geçişsiz), Kapı kırıldı (Edilgen = geçişsiz)... İşteş fiiller, bazen geçişli, bazen geçişsizdir. Özlemle kucaklaştılar. (Geçişsiz), Öğretmenler bu durumu tartıştılar. (Geçişli) Fiiller, kullanıldıkları cümledeki anlamlarına göre bazen geçişli, bazen geçişsiz olabilir. Vapurun düdüğü acı acı çaldı. (Geçişsiz). Şu çocuk, arkadaşının kalemini çaldı. (Geçişli). 3.Oldurgan Fiiller : Geçişsiz fiillere –r, -t, -dır ekleri getirilirse, bu fiiller geçişli olur. Bu şekilde geçişsizken, geçişli yapılan fiillere oldurgan fiiller denir. Geçişsiz Geçişli (Oldurgan) Gül- gül-dür- Otur- otur-t- Gel- getir- 4.Ettirgen Fiiller: Geçişli fiillere –r, -t, -dır ekleri getirilerek geçişlilik derecesi artırılır. Böylece geçişliyken yine geçişli yapılan fiillere, ettirgen fiiller denir. Ettirgen fiillerde genellikle işi başkasına yaptırma anlamı vardır. Geçişli Geçişli (Ettirgen) Sula- Sula-t- İç- İç-i-r- Türkçe’de fiillerin geçişlilik derecesi en fazla dörttür. Sula-t-tır-t- 1 2 3 4 NOT : Çatı ekleri yapım ekleridir. Bu nedenle çatı eklerini alan fiiller, türemiştir. 
- 6/3/2007 - yorum yaz
|
Hoş Geldiniz! TÜRKÇE ve EDEBİYAT İÇİN EĞİTİM VE DÜŞÜNCE SİTESİ GİRİŞ KİMLİK ESKİLER ELMEK KAYNAKLAR *TÜRKÇE SÖZLÜK *YAZIM KILAVUZU *İMLA KILAVUZU *ATASÖZLERİ SÖZLÜĞÜ *KİŞİ ADLARI SÖZLÜĞÜ *ÇEVİRİ SÖZLÜĞÜ *KİM KİMDİR? *TARİHTE BUGÜN *TÜRK DİL KURUMU *TÜRKÇE GÖNÜLLÜLERİ *EDEBİYAT ÖĞRETMENİ *ROMAN ÖZETLERİ *KİTAP ÖZETLERİ *ŞİİR DENİZİ *ERGENÇ *HULUSİ BAYAR *AHMET KOÇAK YENİLER @ SBS ve OKS SONUÇLARI @ YILSONU ETKİNLİĞİMİZ @ YORUMSUZ BİR ALINTI @ Temel Ögeler (Özne, Yüklem) @ Yardımcı Ögeler @ Cümlenin Ögeleri İle İlgili Uyarılar @ Fiillerin Bütün Çekimlerinin Tablosu @ Fiilerde Çatı @ Ek-Fiil ve Fiilimsi (Eylemsi) @ Yapılarına Göre Fiiler @ Fiillerde Basit ve Birleşik Kip @ Fiiler (Eylemler) @ Ad Tamlamaları @ Adlar @ Uygar(!) Avrupa'ya... @ Türk Destanları @ "Önder"den Öğretmenlere @ Sağlıksız Aile @ Dil, Başlıca Dil Grupları ve Türkçenin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri @ Edebiyat Bilgileri-Şairler ve Yazarlar @ Sevgili Ortağımız Avrupa Birliği @ Atatürk Olsaydı @ Türkçe ve Edebiyat Terimleri Sözlüğü-1 (A-K) @ Türkçe ve Edebiyat Terimleri Sözlüğü-2 (L-Z) @ Çocuk Yetiştirirken Dikkat Edilmesi Gerekenler SON YORUMLAR
kompozisyonnnn sınav şiir türleri Saol performans ödevi ??? yazılıda çıkacak ne yapçam?????? tebrikler SİTE KOMŞULAR - 
|
hatice - - 27/5/2009