Adlar

İsimler (Adlar)

 

AD : Varlıkların ve kavramların dilde var olan karşılığına, sözcük türü yönünden ad denir.

 

     A) Anlamlarına Göre Adlar :

 

      1) Varlıklara Verilişlerine Göre Adlar :

      a) Özel Adlar : Bir tek varlığı gösteren, bir tek varlığa verilmiş adlardır.

      Örnek : Mustafa Kemal Atatürk, Asya, Türkiye, Ankara, Kızılay, Merkür, Akdeniz, Türk Tarih Kurumu, Türkçe vb.

      b) Tür Adları (Cins İsimleri) : Aynı türden olan varlıkların tümünü birden gösteren adlardır. Vücut parçaları ve organ adları, akrabalık dalları, tüm hayvan ve bitki adları, tüm araç ve gereç adları tür adlarını oluşturur.

      Örnek : Gövde, teyze, yılan, elma, kalem, süpürge vb.

Tür Adlarının Özellikleri : Bir tür adı, genel anlamda kullanıldığında, o türü oluşturan varlıkların tamamını anlatır. Örnek :  Balık suda yaşar.               Tüm balıkları gösterir.

                                       Kitap en yakın arkadaştır.           Tüm kitapları gösterir.

Bir tür adı, bazen o türün yalnızca bir ya da birkaç bireyini göstermede kullanılır. Örnek :

Kuş durmadan çırpınıyordu. Bir tek kuşu gösterir.

Kitap, savaş yıllarını anlatıyor.         Bir tek kitabı gösterir.

 

      2) Varlıkların Sayılarına Göre Adlar :

      a) Tekil Adlar : Biçimce çoğullanmamış, “-lar, -ler” eki almamış adlardır. Örnek :

      Çiçek, bardak, toka, çocuk vb.

      b) Çoğul Adlar : Aynı türden olan birden çok varlığı gösteren adlar, “-ler, -lar” çoğul ekiyel çoğullanır. Örnek :  insanlar, evler, halılar, aylar, geceler vb.

      c) Topluluk Adları : Biçimce tekil oldukları halde anlamca çoğul olan adlardır. Örnek :

      Orman, ordu, sürü, bölük, millet, aile, takım, grup vb.

UYARI : Tür adları (ağaç, çocuk, insan) o türe ait olanları tek tek düşündürürken; topluluk adları (orman, bölük, kurul) o türe ait olanların tümünü bir grup olarak düşündürür.

Topluluk  adları biçimce tekil adlardır. Ancak (-lar, -ler) çoğul ekiyle çoğullanabilir. Örnek :

Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri ...!

Toplumlar kendi kültürlerini kendileri yaratır.

Kimi tür adları mecaz-ı mürsel yoluyla topluluk adı olabilir. Örnek :

Bütün sınıf, bu duruma üzüldü. (Sınıfın içindeki öğrenciler)

Meclis konuyu görüşüyor.         (Meclisin içindeki Milletvekilleri)

 

      3) Varlıkların Oluşlarına Göre Adlar :

a) Somut Adlar : Beş duyu organından en az biriyle algılanabilen varlık ve nesneleri gösteren adlardır. Örnek : Ses, hava, ışık, koku, su, rüzgar, vb.

b) Soyut Adlar : Beş duyudan hiçbiriyle algılanamayan adlardır. Örnek :  cesaret, düşünce, sevinç, umut, özgürlük vb.

c) İş ve Eylem Gösteren Adlar : Eylem tabanlarından “-mek, -me, -iş” ekleriyle türeyen adlardır. Örnek : yürümek, bakmak, soruşturma, bakış, anlayış vb.

UYARI : Eylem adları bazı durumlarda sıfat olarak kullanılabilir. Örnek :  yapma bebek, takma diş

Bazı kullanımlarda eylem adları, eylem anlamını yitirerek doğrudan ad olarak kullanılır. Örnek :

Değişik bir yemek yapmış, annesi.

Şimdi, bir dondurma olsa da yesek.

 

B) Görevlerine Göre Adlar :

ü      Adlar, yalın durumda kullanıldığında, cümle içinde özne veya belirtisiz nesne görevinde bulunur. Örnek :  Öğretmen başarılı öğrencilere hediye dağıttı.

Özne                              Belirtisiz Nesne         

ü      Adlar, belirtme durumuyla çekimlendiğinde belirtili nesne görevi yapar. Örnek :

Tabloları duvara astık.

Belirtili Nesne

ü       Yönelme, bulunma, ayrılma (-e, de, -den) durumunda olan adlar cümlede dolaylı tümleç görevi yapar. Örnek : Pencereden dışarıya bakıyor, dışarıda olanları seyrediyordu.

                                          Dol. Tümleç Dol. Tümleç      Dol. Tümleç

ü       Ek-eylem (ek fiil) alan adlar, yüklem görevinde bulunur. Örnek :

Beni soran Ayşe’ymiş.

                  Yüklem

 

C) Yapılarına Göre Adlar : Adlar, yapıları yönünden üçe ayrılır :

ü      a) Basit Adlar : Herhangi bir yapım eki almamış, ya da başka bir sözcükle birleşerek yeni anlamda bileşik bir sözcük oluşturmamış adlardır. Örnek : taş, balık, sopa vb.

ü      b) Türemiş Adlar : Eylem ya da ad köküne bir yapım eki getirilerek yeni bir anlam kazanan ve gövde durumuna geçen adlardır. Örnek : sor-gu, ört-ü, seç-enek vb.

ü       c) Birleşik Adlar : Birden çok sözcüğün birleşerek yeni bir biçim ve anlam kazanması yoluyla oluşan adlardır. Örnek :  bilgisayar, külbastı, aslanağzı vb.

 

Adların Diğer Özellikleri :

ü       Adlar, anlamları yönünden şöyle incelenebilir :

a)      Kesin anlamlı adlar : Anlamı bilimsel bir tanımla kesinleşen adlardır.

Örnek :  üçgen, sayı, şiir vb.

 

b)      Adların bazıları kendi anlamını, işlevini yansıtır. Örnek :  tarak, kazma süpürge vb.

c)       Adların bir bölümü, sözcük anlamını düşündürmez.

Örnek : koltuk, havlu, elbise, tencere vb.

ü     Adlar, “-cik, -ce, -cek,-cağız” gibi ekleri alır. Bu ekler, eklendiği ada, şu anlamı katar.

a)      cik eki getirildiği ada küçültme, sevgi ve acıma anlamları katar. Örnek :

Soru kitapçıkları dağıtıldı.                   Küçültme anlamı

Kapıyı güler yüzlü ninecik açtı.           Sevgi

Kedicik bütün gece dışarıda kalmış.   Acıma

b)      “-ce” eki getirildiği ada, görelik, karşılaştırma, abartma, uygun ve yakışır olma anlamları katar. Örnek :

Gönlümce bir tatil yapamadım.        Görelik

Akılca üstün biriydi.                        Karşılaştırma.

Yüzlerce sivrisinek   beni ısırdı.        Abartma.

Bize dostça davrandı.                      Uygun, yakışır olma.     

c)       –“-cağız” ve “-cek” eki, eklendiği ada acıma anlamı katar.

Örnek : adamcağız, yavrucak

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !