Temel Ögeler (Özne, Yüklem)

Cümlenin Öğeleri

Cümle : Bir duygu, düşünce veya isteği kısaca bir yargıyı bildiren sözcük dizisine cümle denir.

ü       Çalıştım.

ü       Ders çalıştım.

ü       Sabaha kadar durmadan ders çalıştım.

Uyarı : Cümle yargı bildiren anlatım bütünlüğüdür. Buna göre yargı bildirmeyen biz söz öbeği, cümle değildir. Sözgelimi, Akıllı adam, bir sıfat tamlaması olup, cümle değeri taşımaz.  Oysa Adam akıllıydı. Dendiğinde bu bir yargı, bildirir ve cümle adını alır.

Cümlenin Öğeleri :

            Temel Öğeler :

 Yüklem : Cümlede iş, oluş, hareket, kısaca yargı bildiren sözcük veya söz grubudur. Bu tanıma dayalı olarak yüklemin iki şekilde karşımıza çıkabileceğine dikkat edelim.

Eylem Tabanı + Haber Kipi + Kişi Eki = Yüklem

Eylem Tabanı + Dilek   Kipi + Kişi Eki = Yüklem

Ad ve Ad Soylu Sözcük     + Ekeylem = Yüklem

Örnek :                        Gurbetten gelmişim, yorgunum hancı.

                        Şuraya bir yatak ser, yavaş yavaş

UYARI : Ad ve ad soylu sözcükler ekeylemle çekimlenmeden de yüklem görevinde bulunabilir. Örnek :     İçimde tuhaf bir hüzün vardı. (var + idi)

                        İçimde tuhaf bir hüzün var. (var).

Yüklemin Özellikleri :

ü       Yüklem, tek sözcükten oluşabileceği gibi söz öbeklerinden de (Ad ve sıfat tamlamaları, deyimler, ikilemeler, bileşik eylemler) oluşabilir. Örnek :

Birinci vazifen Türk istiklalini, Türk Cumhuriyeti’ni ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir.

(Yardımcı eylemle kurulan bileşik eylem, yüklem durumunda)

Bu ev, kırmızı damlı eski bir köy eviydi.  (Yüklem, sıfat tamlaması durumunda)

Sizinle konuşan kadın, çocuğun halasıymış.(Ad tamlaması, yüklem durumunda)

O sabah güneş pırıl pırıldı.(İkileme, yüklem durumunda)

Bu kez galiba baltayı taşa vurduk. (Deyim yüklem durumunda.)

ü       Yalnızca ad değil, ad soylu tüm sözcükler ek-eylemle çekimlenerek yüklem olur. Örnek :

Yurdumuzu kurtaran, Atatürk’tür (Ad, yüklem durumunda)

Bendim geçen ey sevgili, sandalla denizden. (Zamir yüklem durumunda)

Biz üniversiteye giderken o küçüktü. (Adlaşmış sıfat, yüklem durumunda)

Onun kaliteli malları çoktur. (Zarf, yüklem durumunda)

Ak akçe kara gün içindir. (Edat öbeği yüklem durumunda)

Dilimizde sıkça kullanılan bağlaçlardan biri de “ve” dir. (Bağlaç , yüklem durumunda.)

Ağzından çıkan tek şey amandı. (Ünlem, yüklem durumunda)

ü       Eylemsilerden, adeylem ve sıfateylemler, ek-eylemle çekimlenerek yüklem olur. Örnek :

Bütün dileği insanların birbirini karşılık beklemeden sevmesiydi.(Adeylem, ek-eylemle çekimlenerek yüklem olmuş.)

Adam, uzaktan bir tanıdıklarıymış. (Sıfat eylem, ek-eylemle çekimlenerek yüklem olmuş.)

ü       Yüklem, pekiştirilmiş sözcüklerden de oluşabilir. Örnek :

Bütün gece konuştu da konuştu.

Bayram sabahı şehrin sokakları bomboştu.

Bütün çocukları çalışkan mı çalışkandı.

ü       Sıralı cümlelerde, iki farklı yargı aynı yükleme uyum gösterirse ortak yüklem kullanılabilir. Örnek :      Oğlan dayıya, kız halaya çeker. Bu bağımlı sıralı cümleyi yargı yönünden tek tek incelersek.            Oğlan dayıya çeker.

Kız halaya çeker.

                        Bu cümlede “çeker” yüklemi ortak kullanılmıştır.

ü       Kimi durumlarda yüklemin anlatımdan düştüğü görülür. Böyle durumlarda okuyucu veya dinleyici yüklemi zihninden tamamlar. Örnek :

Ev yapacaksan tuğladan, kıza alacaksan Muğla’dan.

Yukarıdaki anlatım tamamlanırsa :

Ev yapacaksan tuğladan yap. Kız alacaksan Muğla’dan al.

UYARI : İki farklı yargının tek eylemsiye ve tek yükleme bağlanması çoğu kez yargılardan birinin eylemsiyle ya da yüklemle uyumsuzluğuna neden olur ve anlatım bozukluğu yaratır. Bu anlatım bozukluğuna yüklem eksikliği adı verilir. Bu durumda her farklı yargıyı ayrı bir yancümleye (eylemsiye) ya da yükleme bağlamak anlatım bozukluğunu ortadan kaldırır. Örnek :      Sigarayı az içkiyi de hiç içmez.

                  Sigarayı az (içer), içkiyi de hiç içmez.

Özne : Cümlede, yüklemin bildirdiği eylemi ya da yargıyı gerçekleştiren ve üstlenen öğe özne adını alır.  Özne bir kişi ya da birkaç kişiden oluşuyorsa yükleme “Kim? Kimler?” soruları; kişi dışında bir varlık, nesne ya da kavram ise yükleme “Ne? Neler?” soruları yöneltilir. Örnek :   Yazar, bu romanda sıradan bir olayı anlatıyor. (Anlatan kim? Yazar)

                                   Özne                                               Yüklem

                                   Seni de ansızın yakalar bir gün ölüm. (Yakalayan ne? Ölüm)      

                                                            Yüklem            Özne

İki Çeşit Özne Vardır :

¨       Gerçek Özne : Yüklemde bildirilen eylemi ve yargıyı yapan, yerine getiren veya üstlenen varlık ve nesnedir. Örnek :

Divan edebiyatında işlenen konular, genellikle soyuttur. (Soyut olan ne?)

                   Gerçek Özne                                Yüklem      

Hiçbir şair, hiçbir hikayeci yalnız bugün için yazmaz. (Yazmayan kim?)

      Gerçek Özne                                       Yüklem

¨       Sözde Özne : Yüklemde bildirilen eylemi yapan değil, yapılan eylemden etkilenen kişi, varlık ya da kavramlardır. Başka bir deyişle gerçek öznenin olmadığı cümlelerde asıl görevi, nesne olan sözcük sözde özne görevi üstlenir. Örnek :

Yeni öğretmenler, Doğu Anadolu’ya atanmış. (Atayan kim? Yok) (Atanan kim?)

    Sözde Özne                               Yüklem

Yerler, çok iyi temizlenmiş. (Temizleyen kim? Belli değil?) (temizlenen ne?)

S.Özne             Yüklem

UYARI : Sözde özne, yalnızca yükleminde bir eylemin bulunduğu eylem cümlelerinde yer alır. Ad cümlelerindeki özne, daima gerçek öznedir. Örnek :

Kültür mirasına sahip çıkmak, bilinçli bir tavırdır.

          Gerçek Özne                         Yüklem

Öznenin Özellikleri :

¨       Bütün ad ve ad soylu sözcükler, cümle içinde özne görevinde bulunabilir. Örnek :

Bağışlayın beni arkadaşlar. (Ad, özne durumunda)

   Yüklem             Özne

Ben, gül yanaklı bir çocuğa benzerim. (Zamir özne durumunda)

Özne                                 Yüklem

Tembeller başarılı olamaz. (Adlaşmış sıfat, özne durumunda)

  Özne             Yüklem

Gece, bir tül gibi şehre iniyor. (Zarf özne durumunda)

Özne                           Yüklem

Gibi, sözcükler ve kavramlar arasında benzetme ilgisi kurar. (Edat, özne)

Özne                                                                        Yüklem

Fakat, karşıt yargıları bağlar. (Bağlaç özne durumunda)        

Özne                        Yüklem

Ey, seslenme anlamı taşır. (Ünlem, özne durumunda)

Özne                        Yüklem

¨       Ad ve sıfat tamlamaları, deyimler ve ikilemeler özne olabilir. Örnek :

Sanatçının yaratıcılığı, sezgi ve duygu gücüne bağlıdır. (Ad tamlaması özne durumunda)

Kimi şair ve yazarlar, düşüncelerinin kolayca anlaşılmasını istemezler.

(Sıfat tamlaması, özne durumunda)

Pot kırmak, onun adetiydi. (deyim özne durumunda)

Konu komşu bu duruma ne diyecek. (İkileme, özne durumunda)

¨       Kimi durumlarda ara söz, özneyi açıklamak  amacıyla kullanılır. Bu kullanıma açıklamalı özne denir. Örnek :       Annem, beni doğurup büyüten o yüce insan, artık yoktu.

Sınıftan biri, genç bir kız, elini kaldırdı.

¨       Kimi sıralı cümlelerde her cümle için tek bir özne kullanılır ve ortak özne meydana gelir. Örnek :  Her canlı doğar, yaşar, ölür.    Bu sıralı cümleleri ayırırsak.

                                Her canlı doğar.

                                Her canlı yaşar.

                                Her canlı ölür.       “Her canlı” üç ayrı eylemi gerçekleştirdiği için ortak öznedir.

¨       Eylemsiler ve eylemsilerin de yer aldığı çeşitli söz grupları cümlede özne görevi yapar.

Örnek :      Yan Cümle        Temel Cümle

                  Şiir okumak  /  büyük bir zevktir.

                                      Yüklem                Özne

                                   Yan Cümle           Temel Cümle

                                   Çok Konuşanlar / Dışarı çıksın

                                        Özne                    Yüklem              

UYARI :  İki cümlede tek özne bulunabilir. Böyle öznelere ortak özne denir. Ancak iki farklı yargının tek özneye bağlanması kim zaman yargılardan birinin özneyle uyum sağlayamaması sonucunu doğurur. Bu anlatım bozukluğuna özne eksikliği adı verilir. Örnek :

Hepsi ona gülüp geçmiş, onu dinelememişti.

Hepsi ona gülüp geçmiş, (hiçbiri) onu dinlememişti.

Özne – Yüklem Uygunluğu : Bir cümlede anlamın açık ve anlaşılır olması için özneyle yüklem arasında, tekillik- çoğulluk ve kişi yönünden uygunluk olmalıdır.

Özne ile Yüklem arasında iki yönden uygunluk vardır :

§         Tekillik-Çoğulluk Yönünden Uygunluk :

a)      Cansız varlıklar, soyut kavramlar insan dışındaki canlı varlıklar, organ ve zaman adlarının çoğul şekilleri özne olduğunda bunların yüklemleri tekil olur. Örnek :

Bütün eşyalar kapının önünde duruyor(lar).

Bu düşünceler çoktan eskidi(ler).

Kuzular uzaktan uzağa bağrıştı(lar).

Ağaçlar sonbaharda yapraklarını döker(ler).

Günler gittikçe uzuyor(lar).

Ellerim tutmuyor(lar).

b)      Özne birden çok sıfatın oluşturduğu sıfat tamlaması biçimindeyse yüklem genellikle tekil olur. Örnek : Bu iki kafadar yine yola koyuldu(lar).

c)       Sayı sıfatıyla kurulan tamlamalar özne olduklarında yüklem tekil olur. Örnek :  

İki adam seni arıyor(lar).

Sınıftan on kişi dışarı çıktı(lar).

d)      Belgisiz zamirler özne olduklarında yüklem tekil olur. Örnek :

Hepsi seni sormaya gelmiş(ler).

Bazıları  balık sevmez(ler).

e)      Mecaz-ı mürsel yoluyla oluşan topluluk adları, özne olduklarında yüklem tekil olur. Örnek :     Gol atılınca stad ayağa kalktı(lar).

Kasaba yollara döküldü(ler).

f)        İnsanlar için özne çoğul olduğunda yüklem tekil de çoğul da olabilir. Örnek :

Öğrenciler sınıfta ders dinliyorlar.

Öğrenciler, ders bitince evlerine gitti.

g)      Cümlede birden çok özne varsa yüklem de çoğul olur. Örnek :

A.      Muhip Dranas da Cahit Sıtkı da Fransız şiirini örnek aldıklarını kabul etmezler.

UYARI : Belgisiz sıfatların tamlayan olarak kullanıldığı sıfat tamlamaları özne olduğunda yüklem tekil de çoğul a olabilir. Örnek :

Kimi insanlar böyle düşünmez.

Kimi insanlar böyle düşünmezler.

Cansız varlıklar kişileştirilip özne görevinde kullanıldıklarında ve çoğul olduklarında yüklem tekil de çoğul da olabilir. Örnek :

Dağlar, doğan güne karşı hatalarını düşünüyorlar.

Nehirler burada şarkılar söylüyordu.

§         Kişi Yönünden Uygunluk :

a)      İkinci ve üçüncü kişiler özne olursa bunların yüklemleri ikinci çoğul kişi olur.   Örnek :            Sen ve Ahmet beni dışarıda bekleyin.

b)      Özne birinci ve ikinci kişi ya da  birinci ve üçüncü kişiyse yüklem birinci çoğul olur. Örnek :    O da ben de seni bekledik.

O konuya sen ve ben çalışacağız.

c)       Özne birinci, ikinci ve üçüncü kişiyse yüklem birinci çoğul olur.

Örnek :  

Nesne : (Düz Tümleç) Öznenin yaptığı eylemden etkilenen varlık ya da nesnedir. Nesne, cümledeki kullanımına göre ikiye ayrılır :

§         Belirtili Nesne : Öznenin yaptığı işten etkilenen öğe adın “i” (gösterme, belirtme) durumuyla çekimlenirse belirtili nesne görevi yapar.

Belirtili nesneyi bulabilmek için yükleme “Kimi? Neyi? Kimleri? Neleri?” sorularından uygun olan biri yöneltilir. Örnek :

Çocuğun elindeki minik siyah köpeği hepimiz sevmiştik. (Neyi?)

          Belirtili Nesne

Bu işin peşinde olduğunu biliyorum, saklama. (Neyi?)

       Belirtili Nesne

Seni de onu da yakından tanıyoruz. (Kimi?)

Belirtili nesne

§         Belirtisiz Nesne : Öznenin yaptığı eylemden etkilenen öğe, ad durum eklerinden biriyle çekime girmişse cümle içinde belirtisiz nesne görevi yapar.

Belirtisiz nesneyi bulmak için yükleme “Ne?, Neler?” sorusu yöneltilir. Örnek :

Ona her zaman bir kucak dolusu çiçek götürürdüm. (Ne?)

Her gece, Kırmızı Başlıklı Kız adında bir masal anlatırdı.

                     Belirtisiz Nesne

Nesnenin Özellikleri :

a)      Nesne, yalnızca yükleminde eylem olan cümlelerde bulunur. Yükleminde ad ve ad soylu sözcüklerin bulunduğu cümlelerde nesne olmaz. Örnek :

Bu adam, sorduğum tüm soruları yanıtsız bıraktı.

                       Nesne                                Eylem

b)      Nesne, tek sözcük olabildiği gibi sözcük grubu da olabilir. Örnek :

Kalemleri, defterleri, kitapları, üst üste yığdı.

          Nesne Öbeği

c)       Bazı cümlelerde ara söz, nesneyi açıklamak için kullanılır. Buna açıklamalı nesne denir. Bu söz, nesneyle birlikte tek öğe olarak değerlendirilir. Örnek :

Babamı, o büyük insanı, bir daha görmeyecektim.

  Nesne   Açıklamalı Nesne

Yaşlı kadın, çocuğu – o kuru, sıska vücudu – son bir kez  kucakladı. 

                    Nesne      Açıklamalı   Nesne 

d)      Kimi bileşik cümlelerde birden çok çekimli eylemin ya da eylemsinin anlamını tek nesne tamamlayabilir, buna ortak nesne denir. Örnek :

Kitabı eline aldı, bir süre okudu, sonra yerine koydu.

(Kitabı belirtili nesnesi aldı, okudu, koydu eylemlerinin ortak nesnesidir.)

e)      Eylemsiler ve eylemsilerin de yer aldığı çeşitli söz grupları cümlede nesne görevi yapar. Örnek :

Yan Cümle                  Temel Cümle

Onun buraya gelişini /    görmedim.

    Belirtili Nesne               Yüklem

Yan Cümle                  Temel Cümle

Ders çalışmayı        /     istemiyor.

Belirtili Nesne               Yüklem

                        Dolaylı Tümleç : -e, -de, -den

-e durum eki      Yönelme  

Kime?              Bunu bir de babama soralım.

Neye?              Çocuk bir süre kitaba baktı.

Nereye?           Okula dilekçe verdim?

-de durum eki    Bulunma        

Kimde?                        Ahmet’te aynısından var.

Neyde?                        Yazıyı kitapta görmüş.

Nerede?           Onu geçen gün sokakta gördüm.

-den durum eki  Çıkma             

Kimden?          Dedemden bütün aile çekinirdi.

Neyden?          Şekerden böcek çıktı.

Nereden?         Uzaktan bir ses duyuldu.

                        Dolaylı Tümlecin Özellikleri :

a)      “e, de, den” durumuyla çekimlenen sözcükler, eylemi zaman değil, durum yönünden etkilerse dolaylı tümleç olmaz. Zarf tümleci veya edat tümleci görevinde bulunur.

Örnek :       Sabaha orada oluruz (Ne zaman?)

                  Zarf tümleci

                   Altı yaşında okuma öğrendi. (Ne zaman?)

                   Zarf Tümleci

                   Sabaha kadar ders çalıştık. (Ne zamana kadar?)

                   Edat Tümleci

b)      Kimi cümlelerde ara söz, dolaylı tümleci açıklamak amacıyla kullanılır ve açıklamalı dolaylı tümleç meydana gelir. Örnek :

Memleketine,    özlemini çektiği o yerlere,       dönüyordu.

Dolaylı Tümleç  Dolaylı tümlecin açıklayıcısı    Yüklem

c)       Sıralı cümlelerde dolaylı tümleç, birden çok cümlenin ortak öğesi olabilir. Buna ortak dolaylı tümleç denir. Örnek :

Ona çok kızıyor, her gördüğü yerde bağırıyordu.

Ona çok kızıyor.

Ona her gördüğü yerde bağırıyordu.

d)      Eylemsiler ve eylemsilerin de yer aldığı çeşitli söz grupları cümlede dolaylı tümleç görevi yapar.

Örnek :      Yan Cümle                  Temel Cümle

                 Ondan duyduklarına /    inanamayacaksın.

                   Dolaylı Tümleç              Yüklem

                  Yan Cümle                  Temel Cümle

                  Buraya geldiğine /         bin pişman oldu.

                    Dolaylı tümleç               Yüklem

Uyarı : Dolaylı tümleci bulmak için soruları “Neyden?” sorusu ile zarf tümlecinin sorusu olan “Neden?” sorusu birbirine karıştırılmamalıdır. Örnek :

Bu düşünceleri okuduğu kitaplardan edinmiş.  (Neyden?)

Sıkıntıdan ne yapacağını şaşırmış. (Neden?)

Yukarıdaki birinci cümlede “Neyden” sorusuna yanıt veren ve cümleye içinden anlamı katan “okuduğu kitaplardan” söz grubu cümlede dolaylı tümleç görevinde bulunurken, ikinci cümlede şaşırma nedeni olan “sıkıntı” sözcüğü, eylemin nedenini bildirdiği ve “Neden?” sorusuna yanıt verdiği için cümlede zarf tümleci görevi yapmaktadır.

Zarf (Belirteç) Tümleci : Yüklemi zaman, durum, miktar, ölçü, yer yön ve soru yönünden gösteren sözcük ya da sözcük öbekleri cümle içinde zarf tümleci görevi yapar.

§         Yükleme yöneltilen “Nasıl?” sorusu durum zarfı tümleciyle ilgilidir. Örnek :

İnsan düşündüklerini açıkça söyleyebilir. (Nasıl söyleyebilir?)

Damlaya damlaya göl olur. (Nasıl göl olur?)

Olanları ağlaya sızlaya anlattı. (Nasıl anlattı?)

§         Yükleme yöneltilen “Ne zaman?” sorusu, zaman zarfı tümleciyle ilgilidir. Örnek :

O acılı haberi duyunca çok üzülmüştü. (Ne zaman üzülmüştü?)

Tren on beş dakika sonra burada olur. (Ne zaman burada olur?)

Gelecek ay yeni bir araba alalım. (Ne zaman alalım?)

§         Yükleme yöneltilen “Ne yöne? Ne taraf?” soruları yer-yön zarf tümleciyle ilgilidir. Örnek :        Biraz bekleyip aşağı indim. (Ne yöne?)

Az önce dışarı çıktı. (Ne tarafa?)

Korkudan bir adım geri çekildim. (Ne yöne?)

§         Yükleme yöneltilen “Ne kadar? Kaç tane?” soruları azlık-çokluk zarf tümleciyle ilgilidir. Örnek :           Onu bir saat daha bekleyelim. (Ne kadar bekleyelim?)

Bugün bırak, yeterince çalıştın. (Ne kadar çalıştın?)

Çocuk ablasından biraz daha çalışkandı. (Ne kadar çalışkandı?)

§         Soru zarfı tümleci, yüklemi durum, zaman, yer-yön, miktar, ölçü olarak soru biçiminde etkiler. Örnek :       Nasıl dayanırım sensizliğe nasıl?

Neden yapmadın söylediklerimi?

Niye bakıp duruyorsun yüzüme?

UYARI : Yer-yön bildiren sözcükler ad durum ekleriyle çekimlenirse zarf tümleci değil, nesne ya da dolaylı tümleç görevi yapar. Örnek :

Bir de aşağıyı temizle. (Neyi?)

        Belirtili nesne

Sizi içeride bekliyor. (Nerede?)

     Dolaylı tümleç

Yukardan gürültü geliyor. (Nerden?)

Dolaylı tümleç

Zarf Tümlecinin Özellikleri :

a)      Ara söz, kimi cümlelerde zarf tümlecini açıklamak amacıyla kullanılır ve açıklamalı zarf tümleci meydan gelir. Örnek :

Önümüzdeki hafta, Pazartesi günü, yeni bir sınav var.

   Zarf Tümleci        Zarf tümlecinin açıklayıcısı     Yüklem

b)      Bağ eylemlerin yer aldığı çeşitli söz grupları cümlede zarf tümleci görevi yapar. Örnek :         Yan Cümle                 Temel cümle

Eve uğrayıp      /           eşyalarımı alacağım.

Zarf Tümleci                                   Yüklem

Yan Cümle                  Temel cümle

Düşünmeden   /                        hareket etme.

Zarf tümleci                  Yüklem.

c)       Sıralı cümlelerde zarf tümleci birden çok cümlenin ortak öğesi olarak kullanılabilir ve ortak zarf tümleci meydana gelir.  Örnek :

Sana her zaman güvendim, inandım.

Sana her zaman güvendim.

Sana her zaman inandım.

d)      Bir cümlede aynı veya ayrı türden birden fazla zarf bulunabilir. Aynı türden olan aynı soruya yanıt veren zarfların tümü aynı öğe olarak alınır. Ancak sorular farklı olduğu sürece bunlar ayrı ayrı değerlendirilip ayrı zarf tümleçleri oluşturur. Örnek :

Görmeden, bilmeden, vermeden akıyorsun.

      Zarf tümleci (Nasıl?)

Ertesi sabah, dinlenmiş bir biçimde güverteye geldi.

Zarf tümleci         Zarf tümleci

(Ne zaman?)        (Nasıl?)

UYARI : Sıralı cümlelerde ortak kullanılan zarf tümleci ilk yükleme uygunken, diğer yükleme uymayabilir. Bu anlatım bozukluğu zarf tümleci eksikliği olarak değerlendirilir. Örnek :

Annem hiçbir zaman kendini düşünmedi, bizim mutluluğumuz için çalıştı.

Annem hiçbir zaman kendini düşünmedi; her zaman bizim mutluluğumuz için çalıştı.

Edat Tümleci :  Cümleye amaç – sonuç, özgürlük, benzerlik, eşitlik, birliktelik, araç anlamı katan ya da sözcük öbekleri cümle içinde edat tümleci görevi yapar. Örnek : Gemiler, güneye doğru yöneldi. (Nereye doğru?)  (yön)

            Babama göre çalışan kazanır.   (Kime göre?)                  (görelik)

            Rahat uyumak için ılık bir duş aldı. (Niçin?)                     (amaç)

            Çocuk, elindeki küçük kovayla su taşıyor. (Neyle?)         (araç)

            Okula annesiyle gidecekmiş. (Kimle?)                            (birliktelik)

            Sen gelinceye kadar işleri bitiririm. (Ne zamana kadar?)  (zaman)

14:27 - 15/3/2007 - yorum {19} - yorum yaz

Cümlenin Ögeleri İle İlgili Uyarılar

Öğelerle ilgili Uyarılar :

Öğe Vurgulaması : Cümlede, yüklemden hemen önce gelen öğe, kullanıldığı yere göre en çok vurgulanan öğedir. Örnek :

Ayşe, yazdığı cümleyi arkadaşına yüksek sesle okudu.

Ayşe, yazdığı cümleyi yüksek sesle arkadaşına okudu.

Ayşe, arkadaşına yüksek sesle yazdığı cümleyi okudu.

Arkadaşına, yazdığı cümleyi yüksek sesle Ayşe okudu.

Soru edatı “mi” cümlede hangi öğeden sonra kullanılırsa o öğeyi vurgulamış ve o öğeyi buldurmaya yönelik kullanılmış olur. Örnek :

Bütün bunları sana Ayşe mi söyledi?

Ayşe, sana bütün bunları mı söyledi?

Ayşe, bütün bunları sana mı söyledi?

Ayşe, bütün bunları sana söyledi mi?

Cümlede kullanılan soru sözcükleri herhangi bir öğeyi buldurmaya yönelik  olabilir. Örnek :

Bu kitabı benden sonra kim okumak ister? (Soru, özneyi buldurmaya yönelik)

Bu eteğin üstüne ne giyeceksin? (Soru, belirtisiz nesneyi buldurmaya yönelik)

Bu soruyu nasıl çözdün? (Soru, zarf tümlecini buldurmaya yönelik)

Dün akşam nereden geliyordun? (Soru, dolaylı tümleci buldurmaya yönelik)

Yerleri neyle sildin? (Soru, edat tümlecini buldurmaya yönelik)

Bugün kimi gördün? (Soru, belirtili nesneyi buldurmaya yönelik)

Öğe Çözümlemesinde Dikkat Edilecek Noktalar :

§         Bir cümlede önce yüklem bulunmalı, yüklem bulunduktan sonra yükleme yöneltilen sorularla özne ve diğer öğeler tespit edilmelidir.

§         Yükleme, doğru sorular yöneltilmelidir; çünkü yanlış sorular yanlış sonuçlar doğurur.

§         Cümle, öğelerine ayrılırken hiçbir sözcük ve sözcük grubu açıkta kalmamalı, hepsi yüklemle bir bağlantı kurarak bir öğe değeri kazanmalıdır. Yalnızca bağlaçlar bu kuralın dışında kalabilir.

§         Bağlaçlar, cümle içinde tek başlarına herhangi bir öğe olamazlar. Ancak bağlandıkları bir söz grubu içinde görev kazanma özellikleri vardır.

§         Bir cümle öğelerine ayrılırken, belirli söz gruplarının (deyimler, ikilemeler, tamlamalar, bileşik eylemler) kalıp olduğu ve cümlede tek öğe olarak değerlendirilmesi gerektiği dikkate alınmalıdır.

§         Bazı cümlelerde aynı öğe olan dil birliklerinin arasına başka söz grupları da girebilir. Bu durumda dil birliği bozulur ve aradaki söz grubu farklı bir öğeyi oluşturabilir. Örnek :  

Babamın çarşıda böyle küçük bir dükkanı vardı.

                        Dolaylı Tümleç

§           Ara cümleler, asıl cümlelerin herhangi bir öğesi olamayacakları için cümle öğelerine ayrılırken farklı değerlendirme yapılmalıdır. Örnek :

Hızlı hızlı yürüyordu,  çünkü yağmur yağıyordu, avluyu geçip fakülteye girdi.

                                         Ara cümle        

§           Ara sözler, asıl öğe ile birlikte değerlendirilmeli, ikisi de aynı öğe öbeği sayılmalıdır.   Örnek : Aşağıları, kayaların diplerini, iyice araştırmalı,

    Açıklayıcı ara söz

            Öğe Tablosu :

ÖĞELER		ANLAM	YÜKLEME YÖNELİK SORULAR
ÖZNE		Yüklemi yapan yükleme konu olan	Kim, Kimler, Ne, Neler
NESNE	Belirtisiz Nesne	Yüklemin Etkisini Üzerine Alan	Ne
	Belirtili Nesne		Neyi, Kimi
Dolaylı Tümleç	Yönelmeli	Yüklemin Bulunduğu, Yöneldiği Ayrıldığı Kavramdır.	Neye, Nereye, Kime
	Bulunmalı		Neyde, Nerede, Kimde
	Çıkmalı		Neyden, Nereden, Kimden
Zarf (Belirteç) Tümleci	Durum	Yüklemi Türlü Anlam Özellikleriyle Tamamlayan Öğedir.	Nasıl, Ne durumda, Ne biçimde
	Zaman		Ne zaman, Ne zamandır...
	Ölçü		Ne kadar, Nice, Ne ölçüde
	Yer-yön		Nere, Ne yöne...
	Neden		Neden, Niçin, Ne diye...
	Soru
EDAT (İLGEÇ) TÜMLECİ (Yıllardır yapılan yanlış nihayet düzeltildi. Bunlar da artık Zarf Tümleci kabul ediliyor.)		Cümlede amaç, araç, birliktelik, görelik, neden, yön zaman gibi anlam ilgileri oluşturur.	Niçin, Ne ile, Kiminle, Neye (Neye) göre, Ne gibi, Ne için, Nereye doğru, Ne zaman...

14:25 - 15/3/2007 - yorum {9} - yorum yaz

Fiillerin Bütün Çekimlerinin Tablosu

22:51 - 6/3/2007 - yorum {4} - yorum yaz

Fiilerde Çatı

FİİLLERİN ÇATISI

                Fiillerin öznelerine ve nesnelerine göre aldıkları konuma ve girdikleri biçime çatı denir. “Çatı” fiilin en önemli konusudur. Fiiller çatılarına göre iki grupta incelenir. Bu iki  grupta toplam sekiz çeşit fiil vardır:

1.        Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiiller

a)        Etken fiiller (Belli eki yok)

b)        Edilgen fiiller (-l, -n)

c)        Dönüşlü fiiller (-l, -n)

d)        İşteş fiiller (-ş)

2.        Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiiller

a)        Geçişli fiiller (Belli eki yok)

b)        Geçişsiz fiiller (Belli eki yok)

c)        Oldurgan fiiller (-r, -t, -dır)

d)        Ettirgen fiiller (-r, -t, -dır)

Öznesine Göre Fiiller

1. Etken Fiiller : Cümlenin gerçek öznesi varsa, işin kim tarafından yapıldığı belli oluyorsa böyle fiillere etken fiiller denir. Sezai, dün geç geldi.      /  Bugün geleceğim. (Ben- Gizli Özne)

                                        Ger.Özne         Etken                      Etken 

                Yalın haldeki tüm fiiller etkendir. Çünkü yalın fiillerin öznesi ikinci tekil kişidir. Git, yaz, oku, ver...)

2. Edilgen Fiiller : Cümle okunduğunda veya dinlendiğinde, işin kimin tarafından yapıldığı belli olmuyorsa, yani cümlede sözde özne varsa böyle fiillere edilgen fiiller denir. Edilgen fiiller, etken fiillerin sonuna –l, -n ekleri getirilerek yapılır.  Kır-ı-l-, sev-i-n-....

Ali pencereyi kırdı.              Pencere kırıldı.

G.Özne        Etken          Sözde Özne   Edilgen

                Edilgen fiillerle dönüşlü fiillerin ekleri aynı olduğu için karıştırılabilir. Karıştırmamak için şuna dikkat etmek gerekir: Dönüşlü fiillerde işi yapan bellidir. Yani gerçek özne vardır. Edilgen fiillerde ise işin kim tarafından yapıldığı bilinmez. Yani sözde özne vardır.

Dün, çarşıdan öte beri alındı.      Ahmet, sana çok alındı.

                                    Edilgen                              Dönüşlü

Şu cümleler de edilgendir: Fatih, 29 Mayıs’ta milletçe anıldı. / Ali, Hasan tarafından dövüldü.

3.        Dönüşlü Fiiller : Özne tarafından yapılan  işin etkisi, başka bir varlığı etkilemeyip yeniden özne üzerine dönüyorsa, böyle fiillere dönüşlü fiiller denir. Genellikle –n,  bazen de –l ekleri dönüşlü fiil yapar. Abim, bu olaya çok sevindi.  Çocuk, üzerime atıldı.

-l, -n eklerini alan fiillerin dışında –leş, -len, -ş eklerini alan bazı fiiller de dönüşlülük anlamı görülür. Türküyü dinleyince iyice dertlendim. Şu günlerde Zehra iyice gelişti.

        Dönüşlü fiillerde, işi yapan bellidir. Bu nedenle bütün dönüşlü fiiller aynı zamanda etkendir.

4.İşteş Fiiller : Birden çok öznenin karşılıklı veya birlikte gerçekleştirdikleri fiillere denir. İşteşlik eki –ş’dir. Bağr-ı-ş-, gör-ü-ş-....

                Bazı fiiller kök halinde işteşlik anlamı taşır. Barış-, güreş-, yarış-...

                Bazı fiillerde –laş, -leş ekleri getirilerek işteşlik sağlanır. Mektup-laş-, bayram-laş-..

                Bazı fiillerde, önce –la, sonra –ş eki getirilerek işteşlik sağlanır.  Karşı-la-ş-, selam-la-ş-...

                Bazı fiiller cümlede kullanılışına göre, bazen işteş olur. Bazen olmaz. Müdürümüz bu toplantıda güzel konuştu. (İşteş değil) / Selma ile Nalan, kütüphanede oturup konuştu. (işteş)

Nesnesine Göre Fiiller

1. Geçişli Fiiller : Nesne alabilen, etkisini bir nesne üzerinde gösteren fiillere denir. “Kimi, neyi, ne” sorularına cevap verirler.  Gör-, seç-, bil-, al-...

                Geçişli fiiller cümlede kullanıldığında, genellikle o cümlelerde belirtili veya belirtisiz nesne vardır. Fatih’ten kitap aldım. (Belirtisiz Nesne – Geçişli Fiil)

                Geçişli fiillerin yüklem olduğu bazı cümlelerde nesne bulunmayabilir. Öğretmen konuyu öğrencilere açıkladı. (Nesne var)  Öğretmen öğrencilere açıkladı.  (Nesne yok)

                 Geçişli fiil                                                      Geçişli fiil

2. Geçişsiz Fiiller : Nesne alamayan yani etkisini bir nesne üzerinde gösteremeyen ve "kimi, neyi, ne” sorularına cevap veremeyen fiillere denir. Otur-, uyu-...

                Bazı cümlelerde, yükleme sorulan “ne” sorusu özneyi bulmaya yarar. Bu nedenle geçişsiz olan fiil, geçişli sanılabilir. Kitap düştü. (Ne düştü?) (Kitap: Özne)

                Oluş fiilleri, durum fiilleri, edilgen fiiller ve dönüşlü fiiller nesne almaz. O halde bu tür fiiller geçişsizdir. Yağmur yağdı. (Oluş fiili =geçişsiz), Kapı kırıldı (Edilgen = geçişsiz)...

                İşteş fiiller, bazen geçişli, bazen geçişsizdir. Özlemle kucaklaştılar. (Geçişsiz), Öğretmenler bu durumu tartıştılar. (Geçişli)

                Fiiller, kullanıldıkları cümledeki anlamlarına göre bazen geçişli, bazen geçişsiz olabilir.

Vapurun düdüğü acı acı çaldı. (Geçişsiz). Şu çocuk, arkadaşının kalemini çaldı. (Geçişli).

3.Oldurgan Fiiller : Geçişsiz fiillere –r, -t, -dır ekleri getirilirse, bu fiiller geçişli olur. Bu şekilde geçişsizken, geçişli yapılan fiillere oldurgan fiiller denir. 

Geçişsiz                   Geçişli (Oldurgan)

Gül-                        gül-dür-

Otur-                       otur-t-

Gel-                         getir-

4.Ettirgen Fiiller: Geçişli fiillere –r, -t, -dır ekleri getirilerek geçişlilik derecesi artırılır. Böylece geçişliyken yine geçişli yapılan fiillere, ettirgen fiiller denir. Ettirgen fiillerde genellikle işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

Geçişli                                     Geçişli (Ettirgen)

Sula-                                       Sula-t-

İç-                                           İç-i-r-

                Türkçe’de fiillerin geçişlilik derecesi en fazla dörttür. Sula-t-tır-t-

                                                                                                  1   2  3  4

NOT : Çatı ekleri yapım ekleridir. Bu nedenle çatı eklerini alan fiiller, türemiştir.

22:24 - 6/3/2007 - yorum {91} - yorum yaz

Ek-Fiil ve Fiilimsi (Eylemsi)

EK-FİİL (EK-EYLEM)

                İsim soylu kelimelerin sonuna gelerek, onları yüklem yapan eklere ek-fiil denir. Ek –fiil ekleri şunlardır: -dır, -idi, -imiş, -ise

Ek-fiillerin iki temel görevi vardır:

a)        Basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar. (-dır eki dışındakiler)

        Sev (i) yor du m.

b)   İsim  ve isim soylu kelimelere gelerek onları yüklem yaparlar.  Hayat, yaşayınca güzeldir.

 Ek-fiiller genel olarak dört bölümde incelenir:

1.Ek-fiilin geniş zamanı

2.Ek-fiilin görülen geçmiş zamanı

3.Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı

4.Ek-fiilin şartı

Ek-fiilin geniş zamanı   

İSİM + EK FİİL ( -dır, -dir, -dur, -dür, -tır, -tür, -tur, -tür)  + ŞAHIS EKİ

(-ım, -im, -um, -üm, -sın, -sin, -sun, -sün, -ız, -iz, -uz, -üz, -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz, -lar, -ler) ekleri de Ek-fiilin geniş zamanını karşılar.  İyi-dir-    ,  yorgundur, yorgunum, yorgunsunuz, yorgunlar.

                Ek-fiilin geniş zamanı, aynı zamanda ek-fiilin şimdiki zamanını karşılar.

 DİKKAT :1) “-dır” ek-fiili sadece 3.şahıslarda kullanılır. Birinci ve ikinci şahıs çekimlerinde –dir yerine şahıs ekleri kullanılır.

                2) İyelik ekiyle ek fiilin ek hali birbirine karıştırılabilir.  Ben iyi bir babayım. (Ek fiilin 1.tekil şahıs hali)   /  Benim canım babam. (İyelik eki)

                3) Üçüncü şahsa gelen “dır” ek fiili istenirse kullanılmayabilir. Bu daha iyidir.  / Bu daha iyi.

Ek-fiilin görülen geçmiş zamanı

İSİM + EK FİİL  (-idi, -dı, -di, -du, -dü-tı, -ti, -tu, -tü  )  + ŞAHIS EKİ

Öğrenci-y- di- m , çalışkandı, güzeldi.

Ek-fiilin duyulan geçmiş zamanı

İSİM + EK FİİL   (-imiş, -mış, -miş, -muş, -müş)  + ŞAHIS EKİ

Güzelmişim, güzelmişsin, güzelmiş, güzelmişiz, güzelmişsiniz, güzelmişler

Ek-fiilin şartı

İSİM + EK FİİL ( ise, -se, -sa)  + ŞAHIS EKİ

Hastaysanız...

DİKKAT: Ek-fiilin şartı olan ise isim ve isim soylu kelimelere geldiğinde onları yüklem yapmaz; sadece cümleye şart anlamı kazandırır.  Hastaysanız biraz istirahat ediniz.

DİKKAT : Ek fiiller sadece isimleri değil; isim soylu olan zamirleri de yüklem yapabilirler.

Benim en iyi arkadaşım sen-di-n.  / Kim-miş beni soran /  En iyi adam Odur.

NOT : Ek-fiiller, fiilimsilerin sonuna gelerek onları yüklem yapabilir. En güzel şey, sağlıklı yaşamaktır.